Denetim

DENETİMİ GEREKLİ KILAN NEDENLER
- Muhasebe işlemlerinin çokluğu ve karmaşıklığı nedeniyle hata olma olasılığı
- İşletme yönetiminin bilerek ve isteyerek yanlış bilgi aktarma olasılığı
- Tarafların birbirine duyduğu güven problemi nedeni ile denetim ortaya çıkmıştır, ve amaç bu riskleri minimum düzeye indirmektir.
DENETİM: Ekonomik döneme ait bir bilginin önceden belirlenen ölçütler ile uygunluk derecesini belirlemek amacıyla kanıt toplama ve değerlendirme neticesinde rapor hazırlanma sürecidir.
DENETİM TÜRLERİ
1 – Mali tablo (Bağımsız) Denetim
2 – İç Denetim
3 – Uygunluk Denetimi
4 – Faaliyet Denetimi

1 – Mali tablo (Bağımsız) Denetim: Mali tabloların G.K.G.M.İ’ ne uygunluk derecesini incelemek Amacıyla kanıt toplama değerlendirme ve raporlama sürecidir.
2 – İç Denetim: İşletme çalışanlarının ve faaliyetlerinin yönetim tarafından belirlenen politika ve prosedürlere (Kurallara) uygunluk derecesinin kanıt toplanarak belirlenip raporlama sürecidir.
3 – Uygunluk Denetimi: İşletme faaliyetlerinin belli bir otorite tarafından belirlenen kanun yasa ve yönetmeliklere uygunluğunun kanıt toplanıp değerlendirilip raporlama sürecidir.
4 – Faaliyet Denetimi: İşletmenin amaçlarına ulaşmada başarılı olup olmadığının ve kaynakları verimli kullanıp kullanmadığının kanıt toplanıp değerlendirilerek raporlanması sürecidir.

SPK KAPSAMINDA BAĞIMSIZ DENETİM TÜRLERİ
- SÜREKLİ (ZORUNLU)DENETİM
- SINIRLI (ARA) DENETİM
- ÖZEL (İHTİYARİ) DENETİM
1 - SÜREKLİ (ZORUNLU) DENETİM: Yılsonu mali tablolarının zorunlu olarak denetime tabi tutulmasıdır. Bu denetimde süre uzun, kanıt sayısı fazla güvenilirlikte yüksektir.
2 - SINIRLI (ARA) DENETİM: Ara dönem mali tablolarının Bağımsız Denetime tabi tutulmasıdır. Bu denetimde süre kısıtlı kanıt sayısı az ve güvenilirlik düşüktür.
3 - ÖZEL (İHTİYARİ) DENETİM: İsteğe bağlı olarak birleşme, devir,tasfiye ve halka ilk arz gibi özellikli durumların gerçekleşmesi halinde istenilen denetimdir.
DENETÇİ: Mesleği bilgi ve deneyime sahip çalışmalarında mesleki özeni gösteren bağımsız kişilikli ve ahlaklı biridir.
DENETÇİ TÜRLERİ
1 – BAĞIMSIZ DENETÇİ
2 – İÇ DENETÇİ
3 – KAMU DENETÇİSİ

- BAĞIMSIZ DENETÇİ: İşletme ile işveren ilişkisi olmadan bağımsız denetim faaliyetlerini yürütür ve işletme ile ilgilileri arasında köprü vaziyeti görür.
- İÇ DENETÇİ: İşletmenin sürekli bir çalışanı olarak iç denetim faaliyetlerini yürütür. İşletme çalışanları ile yönetim arasında köprü vazifesi görür.
- KAMU DENETÇİSİ: Kamu kurumlarına bağlı olarak işlemlerin kanun yasa ve yönetmeliklere uygunluğunu inceler devlet ile işletmeler arsında köprü vazifesi görür.
Kurum içi incelemede iç denetçi,
Kurum dışında ise kamu denetçisi unvanını alır.

Genel Standartlar Çalışma Alanı Standartları Raporlama Alanı Standartları

GENEL STANDARTLAR: Denetçilerin sahip olması gerektiği kriterlerin yer aldığı bölümdür.
1 -Mesleki Bilgi ve Deneyim: Denetçiler lisans mezunu muhasebe, istatistik ve matematik gibi konulara hâkim daha önce denetim faaliyetlerinde bulunmuş olmalıdırlar.
2 -Mesleki özen: Gerektiği titizlik ve hassasiyeti göstererek veriler elde ettikten sonra raporunu düzenlemelidir.
3 – Bağımsızlık: İşletme ile işçi işveren ilişkisi olmadan akrabalık, ortaklık veya ticari menfaat olmadan faaliyet göstermesidir. Denetçi piyasa rayicinin çok üzerinde veya altında ücret alması veya geçerli bir neden olmaksızın geçmiş dönem ücretini alamaması durumlarında bağımsızlığa gölge düşer

ÇALIŞMA ALANI STANDARTLARI:
Denetçinin çalışmalarına yön verebilmesi amacını taşır sınırlayıcı değil yol göstericidir.
1 - Planlama ve Gözetim: Planlama, denetim çalışmasının zaman, maliyet gerekli kanıt sayısı ve denetim riskinin belirlenmeye çalışılması sürecidir. Gözetim ise denetim faaliyetlerinde bulunan kişilerin hata yapabilme olasılığına karşı izlenmesidir.
2 - İç kontrol sisteminin incelenmesi ve değerlendirilmesi: Denetim çalışmalarına yön veren en önemli aşamadır. Denetçi kanıt sayısını zamanını ve iş gücünü buna göre belirler.
3 - Yeterli sayıda Kanıt toplama ve değerlendirme: Tamamen denetçinin inisiyatifinde olup tecrübeleri ışığında karar verir, Fakat raporunu hazırlamaya yetecek kadar kanıt toplamalıdır.
RAPORLAMA ALANI STANDARTLARI
1- GKGMİ UYUMLULUK: Mali tabloların doğru güvenilir ve muhasebe ilkelerine uyumlu olması gereklidir.
2- TUTARLILIK (DEĞİŞMEZLİK) : Muhasebe politikalarının dönemler itibariyle değiştirilmeden uygulanması gerekliliğidir. (amortisman ve değerleme yöntemi)
3- TAM AÇIKLAMA: Muhasebe politikalarında bir değişiklik veya finansal olmayan önemli olayların dipnotlarla ilgililere açıklanmasıdır.
4- GÖRÜŞ: Denetçinin kanaatinin yer aldığı gölümdür.

a) Olumlu Görüş: Mali tabloların bütününü etkilemeyecek işlemler GKGMİ, tutarlılık ve tam açıklamadan sapma olmaması önemli hata veya hilelerin olmaması durumunda olumlu görüş verilir.
b) Şartlı Olumlu Görüş: Mali tabloların bütününü etkileyecek önemli hatalar olmaması fakat kabul edilebilir bazı hatalar olması durumunda şartlı görüş verilir. Önemsiz bir hesap kalemine ilişkin yeterince kanıt toplamaması durumunda da şartlı görüş verilir.
c) Olumsuz Görüş: Mali tabloların bütününü etkileyecek önemli hatalar olması, GKGMİ, tutarlılık ve tam açıklamadan önemli sapmalar olması önemli tutar veya kayıt hataları olması işletme yönetiminin kasıtlı olarak yanlış bilgi aktarması ve denetçiyi engellemesi durumlarında olumsuz görüş verilir.
d) Görüş Belirtmekten Kaçınma;
- Denetçinin yeterince kanıt toplayamaması
- Yeterince kanıt toplanmasına rağmen bir görüşe ulaşamaması
- İç kontrol ve muhasebe sisteminin etkin olmaması
- Bilanço sonrası olaylar(dava,tazminat,garanti gibi)
- Denetim firmasıyla müşteri işletmenin muhasebe ilkelerinde farklı görüşlere sahip olması
- İşletmenin sürekliliğini tehlikeye sokacak belirsizlikler olması durumunda görüş belirmekten kaçınır.

DENETİM HEDEFLERİ
MALİ TABLO DENETİM SÜRECİ
Mali tabloların doğru güvenilir ve gerçek durumu yansıtıp yansıtmadığının incelenmesi sürecidir.

Döngülere Ayırma: Mali tablodaki birbiriyle ilişkili hesap kalemlerinin birlikte incelenmesidir. Örneğin satış, hâsılat, personel, ücret gibi

DENETİM HEDEFLERİ
1- GEÇERLİLİK (GERÇEKLİK): Yönetim varlıklarının fiziki olarak mevcut oldu-ğunu iddia eder. Denetçi varlıkların fiziki olarak mevcut olup olmadığını inceler incelerken fiziki inceleme ve sayım gözlem ve soruşturma tekniğini kullanır.
2- BÜTÜNLÜK: Denetçi mali nitelikteki işlemlerin tümünün finansal tablolara yansıtılıp yansıtılmadığını inceler. Burada belgelerin incelenmesi ve doğru-lama tekniği kullanılır.
3- MÜLKİYET: Denetçi işletmenin varlıklarının sahibi olup olmadığını ve borçların yükümlüsü olup olmadığını inceler. Burada belgelerin incelenmesi ve doğru-lama tekniği kullanılır.
4- DEĞERLEME: Hesap kalemlerine doğru değerleme yapılıp yapılmadığı ve dağıtımın gerçekleşip gerçekleşmediğini inceler. Burada kayıt sisteminin incelenmesi ilgili hesaplar arasında ilişki kurma tekniği kullanılır.
5- HESAP KESİMİ: Mali tabloda yer alan bilgilerin cari döneme ait olup olmadı-ğını inceler. Burada belgelerin incelenmesi tekniği kullanılır.
6- SINIFLANDIRMA: Hesap kalemlerinin olması gerektiği gibi sınıflandırılıp sınıflan-dırılmadığı ve dipnotlarla gerekli bilgilerin açıklanıp açıklanmadığı ile ilgilenir. Burada kayıt sisteminin incelenmesi doğrulama ve soruşturma tekniği kullanılır.

NOT: Bütün hesap kalanlarının denetimi denetim hedefleri incelenerek yapılır.

KANIT: Denetlenen işletme ile ilgili elde edilen her türlü bilgi, belge ve kayıttır.

KANIT TÜRLERİ: Kanıtın elde edildiği yerdir ve 2 ye ayrılır.
a) İşletme içi (muhasebeden) elde edilen kanıtlar
- Defterler, fişler
- Muhasebe el kitabı
- Hesap planı
- Mali Tablolar
b) İşletme dışı (destekleyici) Kanıtlar
- Fatura, çek, senet
- Mutabakatlar
- Ekstreler
İşletme dışı kanıtlar işletme içi kanıtlara göre daha fazla güvenilirdir. Çünkü yönetimin üzerinde etkisi azalmışsa kanıtın güvenilirliği artar.

KANIT SAYISINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1- ÖNEMLİLİK: Önemli bir hesaptan önemsiz bir hesaba göre daha fazla kanıt toplanır. Örneğin üretim işletmelerinde mamuller hesabı gelecek yıllara ait giderlerden daha fazla önemlidir.
2- RİSK: Hesap kalemi üzerinde risk faktörü arttıkça, kanıt sayısı da artar.
3- NİTELİK: Kanıtın elde edildiği yer sayısını etkiler. İşletme dışı kanıtlardan daha az işletme içi kanıtlardan daha çok toplanır.
4- EKONOMİK ETKENLER: Uygun zaman ve uygun maliyete katlanılarak kanıt sayısı belirlenir.
5- ANA KÜTLE BÜYÜKLÜĞÜ: İncelenilen hesap kaleminin gerek işlemsel gerekse de tutarsal büyüklüğü arttıkça kanıt sayısı artar. Örneğin 40.000 satış faturası olan işletmeden 4000 satış faturası olan işletmeye göre daha çok kanıt toplanır.

KANITLARIN GÜVENİLİRLİĞİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER
1- KANITIN ZAMANI: Dönem sonu elde edilen kanıtlar dönem içerisinde elde edilen kanıtlara göre daha fazla güvenilirdir.
2- KANITIN İLGİLİ OLMASI: İncelenilen yönetim iddiası ile ilgili olması güvenilirliğini arttırır. Örneğin işletmeye ait olup olmadığı incelenirken belgeler incelenir gözlem yapılmaz.
3- KANITIN KAYNAĞI: İşletme dışı kanıtlar işletme içi kanıtlara göre daha fazla güvenilirdir.
4- KANITIN OBJEKTİFLİĞİ: Birbirinden farklı 2 denetçinin kanıt üzerinde aynı görüşe sahip olması güvenilirliği arttırır.

KANIT TOPLAMA TEKNİKLERİ

1- FİZİKİ İNCELEME VE SAYIM: Denetçinin saymak ölçmek ve tartmak suretiyle işletme mevcutlarını tespit etmesidir.
2- BELGELERİN İNCELENMESİ: Belgesiz kayıt olmaz düşüncesinden hareketle işlemlerin belgeye dayalı olup olmadığının ve belgelerin doğru ve orijinal olup olmadığının incelenmesidir.
3- DOĞRULAMA: İşletme dışından işletme ile ilgili olarak yazılı bilgi toplanmasıdır. Üçe ayrılır.
a) Olumlu Doğrulama: İlgili işletmeye bakiye sorularak doğruysa da yanlışsa da yanıt vermesidir.
b) Olumsuz Doğrulama: İlgili işletmeye bakiye sorularak sadece yanlışsa yanıt vermesinin istenmesidir.
c) Boş Bakiyeli Doğrulama: İlgili işletmenin kayıtlarda görünen bakiyesi yazılmayarak ilgili işletme tarafından doldurularak gönderilmesi istenir.
‘’Yukarıdaki 3 teknik olmazsa olmaz kanıt toplama tekniğidir’’
4- GÖZLEM: İşletme çalışanlarının ve faaliyetlerinin denetçi tarafından müdahale edilmeden izlenmesidir.
5- SORUŞTURMA: Denetçinin işletme içerisinden yazılı veya sözlü olarak bilgi toplamasıdır. Yazılı olanların güvenilirliği daha yüksektir.
6- YENİDEN HESAPLAMA(MEKANİK-MATEMATİKSEL DOĞRULUK): Hesap bakiyelerinin tutarsal olarak doğru olup olmadığının incelenmesidir.
7- ANALİTİK İNCELEME: Hesap kalemlerinin birbirleriyle olan ilişkilerinin analiz teknikleri ile incelenilerek (yatay, dikey, trend, oran analizi) aralarındaki sapmaların tespit edilmesi ve sapmalara yönelik ayrıntılı incelemenin yapılması, işlemine yardımcı olur. Doğrudan bir kanıt tekniği olmayıp yardımcı bir tekniktir.
8- KAYIT SİSTEMİNİN İNCELENMESİ: Seçilen örneklemler yoluyla kayıtların doğru olup olmadığının ve muhasebe işlemlerinin doğru yapılıp yapılmadığının incelenmesidir.
9- DERİNLEMESİNE ARAŞTIRMA: Şüphelenilen durumlarda uygulanır. Hesap kalemine yönelik tüm işlemler ayrıntılı olarak incelenir.
10- İLGİLİ HESAPLAR ARASINDA: Birbirleriyle ilişkili olan hesapların birlikte incelenmesi


ÇALIŞMA KÂĞITLARI

Denetçinin denetlediği işletmede elde ettiği bilgileri ve belgeleri gösteren kayıt düzenidir.

ÇALIŞMA KÂĞITLARININ AMAÇLARI-YARARLARI
1- Raporun hazırlanmasına esas teşkil eder.
2- Bilgi kaynağıdır.
3- Kesintisiz ve düzenli bilgi akışı sağlar
4- Gerektiğinde savunma aracı olarak kullanılır.
5- Sonraki denetim çalışmalarına yardımcı olur.

Denetçi elde ettiği bu bilgileri daha sonra kullanabilmek amacıyla dosyalamadırlar.

1- CARİ DOSYA: İncelenilen dönem ilişkin ilgili bilgilerin muhafaza edildiği yıllık çalışma dosyasıdır. İçerisinde aşağıdaki bilgiler mevcut olur.
a) Analitik inceleme ve tutanakları
b) Genel veya Geçici mizan
c) Denetim mizanı
d) Düzeltme Tabloları
e) Denetim raporu
f) Hesap analiz cetveli

DENETİM MİZANI: Denetçinin tespit ettiği tutarsal yanlışlıkları düzelttiği tablodur.
DÜZELTME TABLOLARI: Denetçinin tespit ettiği kayıt hatalarını düzelttiği tablodur.
HESAP ANALİZ CETVELİ: Birbirleriyle ilişkili hesapların inceleme sonucunu gösteren tablodur.

2- DEVAMLI (SÜREKLİ) DOSYA: Sonraki denetim çalışmalarına yardımcı olacak bilgilerin muhafaza edildiği dosyadır. İçerisinde aşağıdakiler yer alır.
a) Şirketin ana sözleşmesi
b) İmza sirküleri
c) İç kontrol sistemini tanıma bilgileri
d) Hesap planı ve mali tablolar
e) Önceki dönem raporları

ÇALIŞMA KÂĞITLARININ MÜLKİYETİ VE GİZLİLİĞİ
Çalışma kâğıtlarının mülkiyeti denetçiye aittir. Müşteri işletmenin çalışma kâğıtları üzerinde yetkisi yoktur. Fakat denetçinin de çalışma kâğıtları üzerinde tasarrufu sınırlıdır. Reklâm aracı olarak, menfaatleri doğrultusunda kullanamaz. SPK’ ya göre 5, TTK’ ya göre de 10 yıl muhafaza edilmesi gerekir.

DENETİM SÜRECİ

Müşteri teklifini değerlendirip anlaşmanın imzalanması ile başlanıp raporun hazırlanması ve müşteri genel kurulunda görüşülüp onaylanmasına kadar gecen süreçtir. 4 e ayrılır.
1- Müşteri Kabul ve Denetim Anlaşmasının İmzalanması
2- Denetimin Planlanması
3- Denetim Programının Yürütülmesi
4- Denetimin Tamamlanması ve Raporun Hazırlanması

1- Müşteri Kabul ve Denetim Anlaşmasının İmzalanması: Müşteri işletme denetim firmasına başvurduktan sonra denetçi işi almadan şu aşamalara dikkat eder.
a) Müşteri Kabul Politikasının Belirlenmesi: Denetçi müşteri işletmeyi kabul edip etmemesi gerektiğine karar verir. Önceki denetim firmasıyla ilişkisinin neden kesildiğine, önceki denetim raporunda nasıl görüş verildiğine iş gücü ve kapasitesinin bu işletmeyi incelemek için yeterli olup olmadığına karar verir.
b) Müşteri İşletmenin Tanınması: Denetçi kendi kriterlerine uygun olduğu kararını verdikten sonra işletmenin iç kontrol sistemi yönetimin dürüstlüğü ve diğer firmalarla olan ilişkilerini inceleyerek işletmeyi tanıma yoluna gider.
c) Önceki Denetçi İle Görüşme: Eğer varsa daha önceki denetçi ile görüşme talep edilir. Önceki denetçiye işletmenin denetimini neden bıraktığı veya herhangi bir engelleme ile karşılaşıp karşılaşmadığı sorulur. Olumsuz bir beyan alınmadığı takdirde anlaşmanın imzalanması aşamasına geçilir.
d) Denetim Anlaşmasının İmzalanması: Denetim anlaşmasını denetim firması hazırlar. Anlaşmada denetlenecek mali tablolar denetimin amacı ve kapsamı denetim firmasının ve müşteri işletmenin sorumlulukları, denetimin zamanı ve ücreti belirtilerek imzalanıp müşteri işletmeye gönderilir. Müşteri işletmeninde şartları kabul edip imzalayıp bir nüshasını denetim firmasına göndermesi ile denetim süreci başlar. Anlaşma 6 gün içinde SPK’ ya gönderilir.

2/ Denetimin Planlanması
Denetim planı uygulanması gerekilen denetim tekniklerinin gerekli olan zamanın ve iş gücünün belirlenmeye çalışıldığı aşamadır. Bu kriterler belirlenirken şu aşamalar incelenir.
a) İşletme çevresi ve faaliyetlerinin tanınması
b) İç kontrol sisteminin incelenmesi
c) Önemlilik alanının belirlenmesi
d) Risk planlaması
e) İş gücü ve zaman planlaması
f) Denetim programının hazırlanması

a) İşletme çevresi ve faaliyetlerinin tanınması: İşletmenin faaliyet gösterdiği sektör, kurum ve kuruluşlarla olan ilişkileri örgüt ve personel yapısı incelenilerek işletme hakkında bilgiler elde eder.
b) İç kontrol sisteminin incelenmesi: İşletme yönetiminin çalışanlar tarafından uyulmasını istediği politika ve prosedürlerdir.

İÇ KONTROL SİSTEMİNİN AMAÇLARI;
1- İşletme varlıklarının kayba ve çalınmaya karşı korunması
2- Faaliyetlerinde başarılı olunması
3- Muhasebe verilerinin ve mali tabloların doğru ve güvenilir olması,
4- Yasa ve mevzuata uyum
5- Yönetime bağlılığı sağlamak

İşletmenin bu amaçlara ulaşabilmesi için aşağıdaki unsurları yerine getirmesi gerekir.
1- Kontrol Ortamı Çevresi: Yönetimin düşünce yapısı ve istekleri için gerekli olan şartlar hazırlanır, yetkilendirme ve görevlerin ayrılığı bu aşamada belirlenir.
- Yetkilendirme: Bir işi sadece yetki verilen kişinin yapmasıdır.
- Görevlerin Ayrımı: Bir işi baştan sona aynı kişinin yapmamasıdır.

2- Muhasebe Sistemi: Doğru güvenilir muhasebe ilkelerine uygun muhasebe sistemi oluşturulmalıdır.
3- Kontrol Faaliyetleri: İç kontrol sisteminin yapısallaştırılması (kuralların belirlenmesi) aşamasıdır.
4- Bilgi ve İletişim: İşletme çalışanlarının birbirleri arasındaki bilgi transferinin sağlan-masıdır. Yönetimin açık kapu politikası da izlenmesi de denir.
5- Sistemin Gözetimi: İç kontrol sistemi unsurlarının uygulanabilirliği ve etkinliği sağlamak amacıyla iç denetim mekanizmasıyla izlenmesidir.

Denetçi yukarıdaki unsurların işletmede ne kadar etkili olup olmadığını inceledikten sonra, daha sonra kullanabilmek için bu bilgileri belgeler.

İç kontrol Sisteminden Elde Edilen Bilgilerin Belgelenmesi;
a) Not Alma Yöntemi: En basit yöntem olup elde edilen bilgilerin düz yazıyla not edilmesidir.
b) Akış Şemaları Yöntemi: En iyi yöntem olmasına rağmen ayrı bir uzmanlık gerektirdiğinden dolayı, en az kullanılır ve işletme faaliyetleri alt faaliyetlere ayrılarak incelenir.
c) Soru Formu (anket) Yöntemi: En yaygın yöntemdir. Denetçi önceden hazırladığı sorularla işletmeyi tanıma yoluna girer.

Denetçi bu bilgileri belgeleyerek çalışma kağıtlarına aktarır ve şu faydaları sağlar.

İç kontrol sisteminin bağımsız denetim açısından sağladığı yararlar.

1- Denetimin zamanının belirlenmesi
2- Gerekli maliyetinin belirlenmesine
3- Gerekli kanıt sayısının belirlenmesine
4- Gerekli olan iş gücünün belirlenmesi yardımcı olan en önemli aşamadır. Denetimin güvenilirliğine yardımcı olur.

C – ÖNEMLİLİK PLANLAMASI

Önemlilik: Mali tabloda yer alan hesap kalemlerindeki hata veya düzensizliklerin karar vericilerin kararını etkileme düzeyidir.

Önemliliğin Planlanması;
a) Başlangıç önemlilik düzeyi belirlenir: İşletmenin büyüklüğüne, işlem hacmine ve ilişkili olduğu taraflara bakarak denetçinin insiyatifinde ve tecrübeleri doğrultusunda belirlenir.
b) Hesap Kalemlerindeki Hataların Tespiti: Denetçi mali tabloda yer alan hesap, kalemlerindeki hataları tek tek tespit eder.
c) Birleştirilmiş (Toplam) Hata Düzeyi: Hesap kalemlerindeki hatalar toplanılarak birleştirilmiş hata düzeyi tespit edilir.
d) Birleştirilmiş Hata Düzeyi ile Başlangıç Önemlilik Düzeyinin Karşılaş-tırılması: Toplam hata düzeyi başlangıçtaki önemlilik düzeyinin altında ise kabul edinilebilir. Fakat üzerinde işe denetçi tarafından tekrar bir inceleme yapılır. Yine üzerinde çıkarsa yönetimden düzeltilmesi istenir. Aksi takdirde olumsuz görüş verilir.

D – RİSK PLANLAMASI
Risk: Mali tabloda yer alan hata ve düzensizliklerin denetçi tarafından tespit edilememe olasılığıdır.

Risk Unsurları (Planlaması)
a) Yapısal (doğal) Risk: İşletmenin kuruluşundun kaynaklanan ve hiçbir şekilde müdahale edemediği risktir. Örneğin varlıkların kolayca çalınabilir olması, hesaplama ve sayısallaştırma ve zorlukları ve hesap kalemlerinin büyüklüğü örnek verilebilir.
b) Kontrol Riski: İşletmelerin kuruluşlarından kaynaklanan risklerin minimum düzeye indirmek amacıyla iç kontrol sistemi kurulur. Fakat iç kontrol sistemi yüzde yüz başarılı olamadığından bu hataları tespit edememe olasılığı vardır buna da kontrol riski denir.

Denetçi yapısal riske de kontrol riskine de müdahale edemez. Her ikisinide ölçerek çalışmalarına yön verir.

c) Bulgu Riski: İç kontrol sisteminin tespit edemediği hata ve düzensizlikleri denetçi tespit etmeye çalışır. Fakat bağımsız denetimde yüzde yüz güvenilir olmadığından bazı hataları tespit edememe özelliği vardır. Buna da bulgu riski denir. Denetçi bu riskleri ölçerek çalışmalarına yön verir.

E) İŞGÜCÜ VE ZAMAN PLANLAMASI: İç kontrol sistemi incelenip risk alanları ve önemlilik düzeyini belirledikten sonra gerekli olan işgücü ve gerekli olan zaman belirlenir.

F) DENETİM PROGRAMININ HAZIRLANMASI: Uygulanacak denetim teknikleri, işlemleri denetimin zamanı incelenilecek denetim alanlarının belirlendiği yazılı taslaklardır.

DENETİM PROGRAMININ YÜRÜTÜLMESİ (denetim süresi 3.aşama)

Denetçi kanıt toplama sayısına karar verdikten sonra programın yürütülmesi aşamasında gerekli kanıtları elde eder. Yani denetim sürecinin kanıt toplama aşamasıdır. İkiye ayrılır.
1- Denetim yöntemleri
2- Denetim Testleri

DENETİM YÖNTEMLERİ

1- İLERİYE ve GERİYE DOĞRU DENETİM
İleriye doğru denetim belgelerden defterlere ordanda mali tablolara doğru yapılan incelemedir. Geriye doğru denetim ise mali tablolardan defterlere ve belgelere doğru yapılan incelemedir.

2-ARALIKSIZ VEYA ÖRNEKLEME YOLUYLA DENETİM
Aralıksız denetim her bir belgenin incelenmesi ile gerçekleşir. Daha çok küçük işletmelerde uygulanır. Örnekleme yoluyla denetim ise seçilen bazı örneklemler ile genelleme yapılmasıdır ve ikiye ayrılır.

İRADİ ÖRNEKLEM: Denetçilerin tecrübeleri doğrultusunda belirlediği örneklem olup güvenilirliği düşüktür.
İSTATİSTİKÎ ÖRNEKLEM: Denetçinin örneklem sayısını sistematik olarak istatistiki yöntemlerle belirlemesidir. Güvenilirliği yüksektir. Örneğin her Salı ve Cuma günleri yapılan satışların faturalarının denetlenmesidir.

3-ŞEKLİ VEYA MADDİ DENETİM: Şekli denetim, muhasebe işlemlerinin muhasebe ilkelerine uygun olarak yapılıp yapılmadığının, yani şekil şartlarını taşıyıp taşımadığının incelenmesidir. Maddi denetim ise hesapların tutarsal olarak doğru olup olmadığının incelenmesidir.

4-DOĞRUDAN VEYA DOLAYLI DENETİM: Doğrudan denetim her bir muhasebe işleminin incelenmesi ile yapılır. Dolaylı denetim ise faaliyet sonuçlarından hareketle yapılan incelemedir.


D E N E T İ M T E S T L E R İ


İŞLEM (UYGUNLUK) TESTLERİ MADDİLİK(DOĞRULAMA) TESTLERİ


Sistem testleri Fonksiyon testleri Analitik testler Ayrıntılı testler


İŞLEM (UYGUNLUK) TESTLERİ: İç kontrol sisteminin tasarlandığı gibi çalışıp çalışmadığının incelenmesidir. İkiye ayrılır.

1- Sistem Testleri: İç kontrol sisteminin yapısını incelemeye yöneliktir. Örneğin tüm muhasebe işlemleri kayıt ediliyor mu?
2- Fonksiyon Testleri: İç kontrol sistemi etkin ve istenildiği gibi çalışıyormu diye incelenmesidir.
İşlem testlerinin amacı kontrol riskini bir kez daha belirlemeye yöneliktir.
MADDİLİK (DOĞRULAMA) TESTLERİ: Yılsonuna doğru başlayıp mali yıl bittikten sonrada devam eden tutarsal incelemelerdir. İkiye ayrılır.

1- Analitik Testler: Hesap kalemlerinin birbirleriyle olan ilişkilerinin analiz teknikleri ile (yatay,trend,oran analizi gibi) incelenilerek birbirleriyle olan ilişkilerinin ve sapmaların tespit edilmesidir.
2- Ayrıntılı Testler: Tespit edilen sapmaların detaylı incelendiği testlerdir.

DENETİMİ TAMAMLAMA AŞAMALARI
1- Denetim programı tekrar gözden geçirilir.
2- Bilânço sonrası olaylar incelenir.
3- Yönetimden teyit mektubu istenir.
4- Genel analitik testler yapılır.
5- Gelecekteki olası belirsizlikler incelenir.

Yönetim Teyid mektubu: Denetim süreci içerisinde yönetimin veya çalışanlarının sözlü olarak verdikleri bilgileri yazılı olarak bir kez daha vermesinin istenmesidir.

Bilânço Sonrası Olaylar: Mali tabloların hazırlandığı tarihten onaylandığı tarihe kadar geçen süre içerisindeki işletme lehine veya aleyhine gerçekleşen olayların incelenmesidir.

DENETİM SONUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİ
1- Toplanılan kanıt sayısının yeterliliği incelenir.
2- Önemlilik düzeyi ve risk alanları incelenir.
3- Tespit edilen hataların yönetimden düzeltilmesi istenir.
4- Çalışma kağıtları incelenir.

DENETİMİN TAMAMLANMASI VE RAPORUN HAZIRLANMASI

1- KISA ŞEKİLLİ (STANDART RAPOR) : Yapılan çalışmalar kanıt teknikleri ve ulaşılan sonuçlar özet olarak belirtilir. Bağımsız denetimde düzenlenen rapor türüdür.
2- UZUN ŞEKİLLİ (KAPSAMLI) RAPOR: Yapılan çalışmalar elde edilen sonuçlar ve kanıt teknikleri ayrıntılı olarak belirtilir. İç denetim ve faaliyet denetiminde düzenlenen rapor türüdür.


RAPORUN BÖLÜMLERİ

1- BAŞLIK VE ADRES: Denetim firmasının künyesi ve raporun sunulacağı yer belirtilir.
2- KAPSAM: GKGD Standartlarına uyum incelenilen mali tablolar tarihi ve önemi, tarafların sorumlulukları ve kanıt toplama teknikleri belirtilir.
3- AÇIKLAMA: Olumlu görüşte yer almaz, şartlı olumsuz veya görüş belirtmekten kaçınma halleri söz konusu ise nedenleri belirtilir.
4- GÖRÜŞ: Denetçinin kanaatinin yer aldığı bölümdür. GKGM İlkelerine uyum, tutarlılık ve tam açıklamaya uyum belirtilir.
5- İMZA ve TARİH: Sorumlu baş denetçi tarafından imzalanır. Denetim çalışmlarının bittiği günün tarihi atılır ve denetçinin sorumluluğu sona erer.

Rapor müşteri işletmeye sunulur. Toplantıya denetçide katılır. Gerek duyulması halinde düşünceleri sorulur ve rapor onaylanarak 6 gün içinde SPK ya bildirilir.
Denetçi tespit ettiği hata veya düzensizlikleri bir tavsiye mektubu ile işletmeye bildirir.




BAĞIMSIZ DENETİMİ SINIRLAYICI FAKTÖRLER
1- Zaman sınırlanması
2- Maliyet sınırlaması
3- Muhasebe işlemlerinin karmaşık bir yapıya sahip olması
4- Değerleme ve sayısallaştırma zorlukları

BAĞIMSIZ DENETÇİNİN İÇ DENETÇİYİ İNCELEDİĞİ ÖZELLİKLER
1- Mesleki bilgi ve deneyim
2- Mesleki özen
3- Bağımsızlığı konusunda inceler.

BAĞIMSIZ DENETİM YARARLARI
1- İşletmeye Sağladığı Yararlar: Hata ve usulsüzlüklerin ortaya çıkartılmasına yardımcı olur ve işletmenin kredi ile yatırım olanaklarını geliştirir.
2- İşletme ile İlgililere Sağladığı Yararlar: Kredi kuruluşlarına ve yatırımcılarına karar alabilmelerine yardımcı olmak macıyla güvenilir bilgi aktarmaya yardımcı olur.
3- Kamuya Sağladığı Yararlar: Vergi incelemelerinde yardımcı ve yol göstericidir.

BAĞIMSIZ DENETİME TABİ ŞİRKETLER
1- SPK ya tabi şirketler
- Yatırım fonları
- Yatırım ortaklıkları
- Aracı kurumlar
- Halka açık şirketler
2- Bankalar ve özel finans kurumları
3- Sigorta ve reasürans şirketleri

DENETÇİ UNVANLARI
STAJYER (YARDIMCI) DENETÇİ: 0-3 yıl arası tecrübe sahibidir.
DENETÇİ: 3–6 yıl arası tecrübe sahibidir.
KIDEMLİ DENETÇİ: 6–10 yıl arası tecrübe sahibidir.
BAŞ DENETÇİ: 10 yıl üzeri tecrübe sahibidir.
SORUMLU ORTAK BAŞ DENETÇİ: 10 yıl üzeri tecrübe sahibi ve denetim firmasının % 51 pay sahibidir.


3568 SAYILI MESLEK MENSUBU YÖNETMELİĞİNE GÖRE DENETİM

BİLGİ ve BELGELERİN TOPLANMASI
Meslek mensubu mali tabloların doğru, güvenilir ve gerçek durumu yansıtıp yansıtmadığının kararını verebilmesi için şu çalışmaları yapmalıdır.

1- BİLÂNÇO DENETİMİ
- Aktif ve pasif hesapların denetimi
- Bilânço sonrası olayların incelenmesi
- Envanter işlemlerinin yapılması ve kapanış kayıtlarının incelenmesi

2- GELİR TABLOSU DENETİMİ
- Gelir ve gider hesaplarının karşılaştırılması
- Gelir ve maliyet hesaplarının karşılaştırılması

3- MUHASEBE DENETİMİ
4- VERGİ DENETİMİ
- Kayıt dışı işlemlerin tespiti
- Kayıt ve tutar hatalarının tespiti
- Hata ve hilelerin tespiti
- GKGMİ Tutarlılık ve Tam açıklama uyumun incelenmesi

5- MALİ TABLO ANALİZİ
6- BİLÂNÇONUN VE KAYITLARIN ŞEKİL ŞARTLARINA UYGUNLUĞU
7- BEYANNAMELERİN İLGİLİ MEVZUATA UYGUNLUĞU

Meslek mensubu yukarıda işlemleri inceledikten sonra mali tablolar hakında fikir beyan eder.

TASDİK HİZMETLERİ

SMMM ler imza, YMM ler mühür ile işlemleirn doğruluğunu onaylarlar.

TAM TASDİK: Kurumlar vergisi, gelir vergisi, KDV ve yılsonu beyannamelerine uygulanır.
KISMİ TASDİK: Yatırım indirimi, KDV iadesi, Yeniden değerleme, Kurumlar vergisi istisna ve muafiyet hizmetleri

HATA VE USULSÜZLÜKLER
Meslek mensubu, incelemiş olduğu işletmede herhangi bir hata veya usulsüzlük tespit ettiği halde, yönetimden bu usulsüzlüğün düzeltilmesini talep eder ve düzeltiltilip düzeltilmediğini görmek amacıyla tekrar incelemelidir. Düzeltilmedi ise durumu dilekçe ile ilgili mercilere bildirmelidir.
Suç unsuru teşkil ettiği hallerde Cumhuriyet savcılığına bildirmelidir. Bunları yapmadığı takdirde mükellefle birlikte müştereken ve müteselsilen sorumludur.


GÖRÜŞ TÜRLERİ
Olumlu Görüş: Mali tabloların doğru ve güvenilir olduğu durumlarda verilir.
Şartlı Olumlu Görüş: Denetim alanında sınırlamalar olması, yeteri sayıda kanıt toplanama-ması, yani bir görüşe ulaşılamaması durumunda verilir.
Olumsuz Görüş: Mali tabloların doğruyu yansıtmaması durumunda GKGMİ den Tutarlılık ve Tam açıklamadan önemli sapmalar olması durumunda verilir.

RAPORUN BÖLÜMLERİ
GENEL BİLGİ BÖLÜMÜ= Denetleyen ve denetlenen firma belirtilir.
KAPSAM= Denetim standartlarına uyum, kanıt teknikleri ve tarafların sorumlulukları belirtilir.
AÇIKLAMA ve GÖRÜŞ= Denetçinin kanaati GKGMİ tutarlılık ve tam açıklamaya uyum belirtilir.
TARİH= Denetim çalışmalarının bittiği günün tarihi atılır.
İMZA= Sorumlu meslek mensubu tarafından imzalanır.

HİLE: Bilerek ve isteyerek işletmenin olduğundan farklı gösterilerek ilgilileri yanıltmak amacıyla yapılır. İkiye Ayrılır.

a) İşletmeyi Olduğundan İyi göstermek= Burada amaç, yatırımcıları ve kredi kuruluşlarını yanıltmaya yöneliktir.
b) İşletmeyi Olduğundan Kötü Göstermek= Burada amaç vergi ziyaına sebep olarak işletmeye vergi avantajı sağlamaya yöneliktir.

HİLE YÖNTEMLERİ
- Uydurma hesaplar
- Kayıt dışı işlemler
- Bilançonun maskelenmesi
- Gelir ve giderlerin olduğundan farklı gösterilmesi
- Denetime ait olmayan gelir ve giderlerin döneme aitmiş gibi gösterilmesi
- Belgelerde tahrifat yapılması